Bron:vn.nl

Door:Stephan Petermann(Tekst en fotografie  )

Waar de rest van China in een razend tempo haar eigen vorm van markteconomie omarmde, bleef het kleine dorpje Liuzhuang trouw aan de beginselen van Mao’s communisme. Het dorpje is het langstlopende communistische experiment op aarde. Hoe ziet het leven eruit als iedereen gelijk is?

De stilte in het dorp is bijzonder. Niet omdat er geen mensen zijn, maar ondanks dat er mensen zijn. Het lijkt of iemand het geluid heeft uitgedraaid. Ik ben naar het Chinese dorpje Liuzhuang gekomen voor onderzoek met studenten van de Central Academy of Fine Arts te Beijing naar de toekomst van het Chinese platteland.

Ik loop er rond met een voor mij nog altijd onbeantwoorde vraag: wat is het Chinese communisme eigenlijk nog? Je ziet een hoop beelden van de tijd voor de introductie van de markteconomie, maar die zijn soms maar moeilijk te bevatten in het China van nu, waar alles een mengsel is van iets met iets. Liuzhuang is een van de laatste plekken in China waar het communisme nog écht bestaat.

ON-CHINEES WEINIG GELUID

Na een reis van vijf uur vanuit Beijing rijden we via een poort midden op de doorgaande weg het geluidloze dorp in. De mensen op straat zoeven stil voorbij op e-scooters. Oudere dames rijden in compacte e-wagentjes, een soort kruising van een Canta met een scootmobiel, af en toe is er een kindje op de fiets. De dorpsbewoners praten zachtjes, ze lijken tegelijkertijd geconcentreerd en onbekommerd. Er wordt niet gerend, maar ook niet gesloft.

In de medicijnfabriek van Liuzhuang is net de wisseling van dienst aan de gang. Ze maken er maagtabletten en antibiotica. Het is 12 uur, zonnig en 20 graden Celsius. Mannen en vrouwen in blauwe overalls komen en gaan van de roestende chemische installaties naar hun urban villa’s. Met ruim 400 vierkante meter per gezin, voorzien van airco, een grote keuken, meerdere badkamers, en een tuintje zijn het geen slechte onderkomens voor fabrieksarbeiders.

De straten zijn goed onderhouden en het park is strak aangeharkt, met in het midden een groot langwerpig monument met een inscriptie vol verwijzingen naar klassieke communistische spreuken: ‘veertien families’, ‘hand in hand’, ‘hart tot hart’, ‘eenheid maakt macht’, ‘harmonieus vooruit’, ‘meegaand met de tijden’, ‘schittering maken’.

Iedereen in dit dorp is gelijk. ‘Nou ja, bijna dan,’ zegt de vicesecretaris van het dorp, mevrouw Liu. ‘De technici krijgen ietsje meer. Maar niet veel.’ Ze houdt haar duim en wijsvinger dichtbij elkaar om uit te leggen dat het om een minimaal verschil gaat. ‘Maar iedereen krijgt hier verder hetzelfde. Een groot huis. Elke vijf dagen een halve kilo vlees per gezinslid. Altijd weer wat anders. Verder zoveel groente en fruit als je wil. De school is gratis, net als de gezondheidszorg, een grote tv en snel internet. En een keer per jaar op vakantie in het buitenland voor een familielid. Dit jaar gaan we in drie etappes met 370 bewoners naar Thailand!’

Het klinkt enorm gezellig. ‘Misschien moeten we volgend jaar maar naar Nederland gaan! Windmolens, bloemen!’ Naast dit pakket krijgt iedere dorpeling een salaris van ongeveer 450 euro per maand. De catch is dat je in de fabriek moet werken. Van het geld kun je dan (elders) kopen wat je wil, zoals de e-scooters en kleding.

PRINSESSELIJK PAAR IN CHINA

De algemene veronderstelling dat communisme tot verval leidt omdat er geen prikkels zijn om je in te zetten, gaat in Liuzhuang niet op. Ik bezocht eerder een ander modeldorp, Dazhai. Dat is nog veel bekender in China, omdat Mao er de gevleugelde uitspraak ‘Leer van Dazhai!’ over deed en het dorp daarmee tot propaganda-icoon van China maakte. Nu is er niet veel meer van de commune over, behalve een museum en een verweesd dorpje.

Liuzhuang voelt een beetje als een vakantiepark. De enige winkel in het dorp is een snackautomaat. Immers: waarom een winkel als je toch alles krijgt? Het is tegen de regels om zelf een winkel te beginnen. Er is geen reclame. Hier en daar staat een auto: een redelijk chique Chinese Rover en een nep-BMW met het bekende logo maar dan met letters RWI eronder. De huizen lijken bij nadere inspectie eigenlijk te groot. De bovenste verdiepingen worden meestal niet gebruikt.

Midden in het dorp staat een indrukwekkend museum: een niet zo strakke kopie van het spiraalvormige Guggenheimmuseum in New York van Frank Lloyd Wright. Het museum is gewijd aan het dorp, en met name aan Liuzhuangs historische leider Shi Laihe, die verantwoordelijk wordt gehouden voor de voorspoed om ons heen. Als je binnen komt zit hij larger than life uit marmer gehakt breed te grijnzen in zijn zetel. Hij draagt pantoffeltjes.

De spiraalvormige helling waarop de tentoonstelling staat, draait letterlijk om hem. Volgens de directrice komen er 100.000 bezoekers per jaar naar het museum. Zelf komen we er een handjevol tegen. Tot nu toe zijn er 170 buitenlanders geweest, meldt de directrice later een beetje blasé.

MAO ENTHOUSIAST

Liuzhuang is gelegen aan de wispelturige Gele rivier, die met veel overstromingen een dikke laag rivierklei heeft achtergelaten. De toestand in het gebied was in de vroege jaren van de volksrepubliek erbarmelijk, met veel honger en ziekte. Liuzhuang ligt in de gemeente waar in die tijd de Chinese volkscommune bedacht is. Het verhaal is dat lokale bestuurders van een aantal dorpen, waaronder Liuzhuang, in 1957 een voorstel voor nieuwe productie- en arbeidsverdeling naar Mao stuurden. Mao reageerde vrijwel onmiddellijk enthousiast en kwam binnen de kortste keren naar een van de dorpen om zijn zegen uit te spreken met de woorden ‘De volkscommunes zijn goed!’.

Vijftien dagen later werd de volkscommune door de communistische partij uitgeroepen tot model voor het hele land. Onder leiding van Shi Laihe legden de dorpelingen met noeste (grotendeels handmatige) arbeid dijken en irrigatiekanalen aan. Er kwam een einde aan de overstromingen, met een bloeiende katoenproductie tot gevolg. Binnen enkele jaren wist het dorp zichzelf van absolute armoede tot enige rijkdom te verheffen en werd het een van de modeldorpen van het land. Sindsdien is iedere Chinese politiek leider op bedevaart geweest naar Liuzhuang om het dorp te feliciteren met het succes.

POKERFACE XI

Mevrouw Liu schonk thee bij alle bezoeken van hoogwaardigheidsbekleders. Ze begint te stralen als ze het over het bezoek heeft van Jiang Zemin in 1991. Jiang Zemin was van 1993 tot 2003 president van China. ‘Hij kon niet ophouden met het schudden van Shi Laihes hand. Hij bleef hem maar schouderklopjes geven.’

Op foto’s in het museum zie je de vorige president van China, Hu Jintao, geconcentreerd notities maken in gesprek met Shi Laihe. Xi Jinping, de huidige president van China, bezocht het dorp in 2006 voor het eerst. Xi maakte volgens mevrouw Liu een vriendelijke indruk, maar verder heeft ze heeft niet veel te vertellen over het bezoek. Voor de foto’s zette hij zijn karakteristieke pokerface op.

Dat Jiang Zemin zo duidelijk zichtbaar tevreden was, is vrij makkelijk te verklaren. Hij was de eerste leider van China die na Mao’s opvolger Deng Xiaoping verdere vorm moest geven aan de experimentele mix van marktwerking en communisme en in Liuzhuang hadden ze dat eigenlijk wel slim voor elkaar.

Vanaf midden jaren zeventig werd in heel China de verantwoordelijkheid voor de economie van de werkeenheid terug naar de familie verschoven, via het household responsibility system. Maar in Liuzhuang besloten ze dat het dorp een collectief bleef en op die manier voor de markt ging werken. Het dorp werd zo vrij snel rijk, precies wat de regering in Beijing voor ogen had.

IJS EN TOETERS

Het blijft moeilijk in te schatten waarom Liuzhuang wel succesvol is geworden en andere dorpen niet. Niets duidt erop dat ze erg zijn voorgetrokken door de overheid. Als je door alle borstklopperij in het museum heen kijkt, valt op dat Shi Laihe inderdaad bijzonder veel talent had. Of een voorspellende gave. Hij zag in de jaren zestig al dat met gemechaniseerde landbouw niet genoeg verdiend kon worden en schakelde over op de industriële productie van ijs en toeters voor auto’s. Shi Laihe zag ook op tijd in dat industriële productie niet meer de toekomst was en begon zijn eigen farmaceutische industrie, die nog steeds de grootste inkomstenbron van het dorp is.

Behalve z’n slippers, z’n walkietalkie, z’n boeken, en een Madame Tussauds-waardig dioramaatje met Shi Laihe in een plastic katoenveldje, zijn er uiteraard veel foto’s van de leider die allerlei dingen bekijkt (volgens de kaartjes ‘Shi Laihe inspecteert […]’), maar ook fantastische, met veel kunde gemaakte foto’s. Ze zijn veelal in het landschap genomen, die met sublieme composities aan grote meesters doen denken. Tot en met het opzetten van de industrie spat de energie van de propagandafoto’s af. Daarna vlakt het beeld af, en worden het steeds meer vrij troosteloze groepsportretten achter tafels. De energie lijkt op te drogen.

TEKORT AAN MENSEN

De staat van het dorp lijkt gekoppeld aan de kwaliteit van de portretten in de tentoonstelling. In 2003 stierf de Shi Laihe. Zijn zoon volgde hem op. Het verval was echter al eerder ingezet.

De concurrentie in de Chinese medicijnenindustrie is met de jaren sterk toegenomen en de resultaten van de fabriek houden volgens sommigen in het dorp al enige tijd niet over. Ook is er een tekort aan mensen in het dorp. Hoewel minder dan in veel andere dorpen, verlaten met name jongere vrouwen het dorp. Toch blijft mevrouw Liu optimistisch, omdat ervoor in de plaats nieuwe bruiden van buiten het dorp komen.

Tekenend is het einde van de tentoonstelling. Elke eerdere succesvolle fase van het dorp ging gepaard met een mooie maquette van het toekomstige dorp, maar het huidige toekomstideaal van het dorp bestaat uit een rommelige collage met rare hoogbouw en hotelresorts. Het dorp is verdeeld over de toekomstplannen, zegt mevrouw Liu: ‘Er zijn mensen in het dorp die meer toerisme willen. Nu komen mensen naar het museum, ze gaan lunchen in het hotel, maar dan is er niets.’

Ik vraag haar naar de mogelijkheden van digitalisering voor het dorp. Eerder in de reis werd op een conferentie wederom duidelijk gemaakt dat e-commerce de absolute toekomst van China is, zowel in de stad als op het platteland. Mevrouw Liu laat haar smartphone zien en zegt dat ze ook graag online shopt, maar voor het dorp weet ze niet goed wat ermee te doen.

DE CHINESE DROOM

Het leven in Liuzhuang ziet er echt niet slecht uit. In grote lijnen voldoet het dorp ruimschoots aan de doelstellingen die de communistische partij heeft bedacht. Sinds de jaren zeventig is er het plan dat China tegen 2020 een ‘moderately prosperous society’ is. Een streven dat je in veel van de teksten van president Xi Jinping ook tegenkomt, samen met ‘De Chinese Droom’.

Dit dorp lijkt daar redelijk in de buurt te komen. Maar het probleem is dat de welvaart buiten het dorp nog groter is. Met name in de stad met nieuwe luxe hotels, dure auto’s en winkels. Vanuit Liuzhuang wordt er met een schuin oog naar gekeken.

We komen een jonge vader tegen met kind tegen in het parkje en raken in gesprek. Hij heeft een dochter van vier en en een zoon van één jaar oud. Hij woont in het dorp maar werkt, als een van de weinigen, buiten het dorp voor een telecombedrijf. ‘In principe gelden de voordelen van het dorp niet voor de mensen die niets bijdragen, maar ik zorg dat ik voor het dorp een goede deal krijg voor internet.’ Is het voor hem niet te braaf hier? ‘Ja, het is rustig. Vroeger vond ik het ook super saai. Toen ging ik met vrienden naar andere dorpen in de buurt, een beetje rotzooi trappen en drinken.’

GEEN CREATIVITEIT, GEEN VERNIEUWING

Zijn beeld van het dorp lijkt niet echt op dat van de partijsecretaris. De jonge vader heeft zeker geen hekel aan het dorp, maar ziet toch de toekomst niet echt positief in. Ik vraag hem waar het dan misgaat. ‘Het probleem is dat er te weinig dynamiek in zit. Geen creativiteit, geen vernieuwing. Je mag bijvoorbeeld niet eens een online winkeltje beginnen.’

Kun je daar dan niets aan doen? Eerder vertelde de vicepartijsecretaris dat er verkiezingen zijn in het dorp voor alle raden, met een soort Zwitsers referendummodel. Veel dorpelingen nemen naast hun werk deel in kleinere raden die bijvoorbeeld de vakanties organiseren. Maar volgens hem zijn het in de praktijk een aantal families die de dienst uitmaken.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here